Jako godać a pisać po ślōnsku?

Mianuja sie Stanisław Neblik – Fojerman, Ślōnzok ôd urodzynio. Po ślōnsku, we godce rybnickij, pisza wiyncyj jak 20 lot, a chcioł bych sam trocha pedzieć ô tym, jako jo to widza, a na co doł żech pozōr bez te lata pisanio. Je żech amatōr, tōż niy byda sam sie wymōndrzoł, ani doktoryzowoł, chca yno pokozać pora rzeczy przidajnych przi pisaniu po ślōnsku, abo dać pozōr na to, z czym mōmy nojwiyncyj problymōw.

Chca sam napisać trocha ô zasadach pisanio podle „ślabikorza”. Zaczna ôd tego, co my yno zachyncōmy, a prōmujymy pisani podle ślabikorza, ale musu niy ma. Ta ślabikorzowo pisownia mo pōmōc w zapisowaniu jynzyka ślōnskigo, trocha ta pisownia ujednolicić, ale niy mo ujednolicić godki. Godani a pisani, to sōm dwie rzeczy, to niy ma to samo. Jo pisza we godce rybnickij, tōż głōwnie ô tym sam chca godać, a ô cechach wspōlnych dlo cołkigo ślōnska. Ô inkszych ôdmianach jynzyka ślōnskigo musicie se poczytać kaj indziyj.

Tyn tekst niy ma do nauki jynzyka ślōnskigo, niy mo zastōmpić żodnych ksiōnżek, abo ślabikorzōw. Chca sam yno pozbiyrać tak na luźno trocha mojich przemyślyń, pokozać na co jo dowōm pozōr przi pisaniu po ślōnsku. Możno sie to tyż Wōm kōmu przido, pōmoże lepszy poznać jynzyk ślōnski, jako sie to godo a pisze po ślōnsku.

Tak sie niy godo.

Niyroz, jak co napiszymy po ślōnsku, to słyszymy: tak sie niy godo po ślōnsku. Nō toć, co tak sie niy godo, ale tak sie pisze. Niy mogymy wszyjskigo zapisować tak, jak godōmy, bezto powstoł zapis ślabikorzowy do zapisowanio jynzyka ślōnskigo, a godać trza po swojimu. Przeca Poloki tyż niy godajōm gynau tak, jak piszōm.

Jako pisać po ślōnsku?

I. Litery

Byda sam pisoł głōwnie ô godce rybnickij, abo ô mustrze „ôgōlnoślōnskim“ , a spōmnia yno rōżnice z inkszymi ôdmianami jynzyka ślōnskigo (np, ôpolsko, cieszyńsko, katowicko).

We pisaniu w jynzyku ślōnskim używōmy głōwnie polskich liter, ale sōm wyjōntki:

-po ślōnsku NIY używōmy : ą, ę, ó !

-po ślōnsku mōmy na dzisiej (możno kedyś sie co zmiyni?) 5 swojich liter: ō, ô, ŏ, õ, ã.

Sōm 2 litery ôbligatoryjne („ôbowiōnzkowe): „ō“, „ô“. Te litery mioł by używać kożdy Ślōnzok, kery chce pisać po ślōnsku podle ślabikorza.

Sōm tyż 3 litery fakultatywne (dopuszczalne, ale niy ôbowiōnzkowe): „ŏ:, „õ“, „ã“. Te litery słōżyć majōm jednymu zapisowi roztomańtych ôdmianōw ślōnskij godki.

Ôpisza sam, do czego słōży kożdo litera, ale propōnuja ludziōm ze Rybnika, abo ze Katowic na poczōntku nauczyć sie pisać yno liter „ō“ a „ô“, a dziepiyro we „drugij klasie“, kery bydzie chcioł, to może sie nauczyć tyż tych „ŏ“, „õ“, „ã“. Podle mie tych liter niy trza używać do zapisowanio jynzyka ślōnskigo we Rybniku. Nauczcie sie piyrsze dobrze używać dwōch liter, a tych trzech inkszych sie dycko możecie potym nauczyć. Niy ma nic gorszego, jak taki strzylani na ślepo tymi „ptoszkami“. Lepszy pisać zwykłe „o“, a „a“

Kedy piszymy „ō“?

Je to najważniejszo ślōnsko litera, używano na cołkim Ślōnsku we pisowni ślabikorzowyj.

Litera „ō“ piszymy w takich słowach, jak : Ślōnsk, kōń, drōga, wōm, kōniec, wōngel, bōmbōn, prōg, drōt, .

Litera „ō“ piszymy przed „m“, „n“, „ń“ , ale tyż czynsto tam, kaj Poloki majōm „ó”, chocioż niy dycko.

Kedy piszymy „ô“ (ło)?

Je to „labializacyjo“, taki „ł“ wstawiōne głōwnie na poczōntku zdaniōw: ôjciec, ôko, ôkno, ôrać, ôtwiyrŏć, ôbrōcić, przeôrać, ôglōndać.

Rozchodzi sie ô to, że jedni ludzie godajōm „okno“ a „inksi „łokno“, tōż coby bōł porzōndek wymyślōno je ta litera, coby we słownikach było jedne słowo „ôkno“ a czytać to idzie „okno“, abo „łokno“. Ważne, coby robić to kōnsekwyntnie, tak, jak sie u Was godo, a niy roz tak, a roz tak.

Sōm taki słowa: ôn, ôna, ônaczyć, kaj słyszymy i te „ō“ i „ô“, (godōmy łōn, łōna, łōnaczyć), tōż we zapisie je ugodane, co piszymy: ôn, ôna, ôni, ônaczyć.

Kedy piszymy „ŏ“ (ôu)?

Ta litera używajōm głōwnie pod Ôpolym, tōż Wy, we Rybniku, abo Katowicach możecie jōm na razie minyć, a pisać „o“.

Litera „ŏ“ pisze sie głōwnie tam, kaj Poloki majōm „a“, w Rybniku je „o“, a kole Ôpolo je „ou“, „au“, eu“, a jeszcze możno inakszy. Mo być jedna litera a roztomańto wymowa.

Słowa : jŏ, ptōk, trŏwa, chrobŏk, kartŏfel. Jo te słowa wymowiōm, a pisza ze „o“.

Kedy piszymy litery „õ“ a „ã“ ?

Jo ich niy pisza wcale. Tam kaj my godōmy „widza ta czorno krowa“ pod Ôpolym godajōm tak jakoś „widzam tam czournom krowam“, tōż na to sōm te litery, coby to szło zapisać „widzã tã czŏrnõ krowã“. Wiyncyj niy byda ô tym pisoł. Kery chce sie dowiedzieć co wiyncyj, to se musí poczytać kaj idziyj.

II. Inksze ślōnski prawidła

Po „rz“ piszymy (przeważnie) „i“

Piszymy: warzić, kurzić, trzi, przi, grzib, trzimać, brzim, urzinać, krziwo, krziż, krzidło, prziniyś, rzić, .

Sōm wyjōntki: umrzyć, kurzynta, korzystać, rzykać.

Piszymy „trz“, „drz“

Po ślōnsku piszymy: strzoda, strzewik, trza, strzylać, trzaskać, trzyć, trzimać, pojstrzodek, strzedni, strzybrny.

Tak je ustalōne, choć możno bydōw wyjōntki. Godać możecie po swojimu: szczoda, szczewik, szczylać.

Kedy po ślōnsku godōmy a piszymy „-ować“?

Godōmy a piszymy: pokazować, rozkazować, zawiōnzować, ôbczakować, rozmazować.

Bezmała kajś godajōm „-uwać“, tōż dejcie na to pozōr.

Sztyry a sztwierć

Po ślōnsku piszymy: sztyry, sztworty, sztyrnoście, sztyrdziyści, sztwotek, sztwierć, sztwierciok.

Jako piszymy „być“?

Ustalōne je na dzisiej, co piszymy: bōł, była, było, były, byli.

Piszymy: bōł, żōł, żyła, robiyli my, robiōł, wyły.

Godać możecie po swojimu, bele kōnsekwyntnie: bōł/był, była/bōła, było/bōło.

Jako piszymy „bych“, a „żech“

Ôstatni ustalynia sōm taki, co te „bych“ a „żech“ ze czasownikami piszymy ôsobno. Wiym, co po Rybniku jeżdżōm autobusy, kaj stoji „Jeżech“

Piszymy: je żech, bōł żech, była żech, byli my, bōł bych, byli by my, byli byście, robiōł żech, spała żeś, czytali my, mioł bych.

Do kupy piszymy „-ś“, „-ch“, „-ech“ , „-eś“, “-aś“, „-ach“, „-ście“ ze czasownikami.

Piszymy: byłaś, byliście, bōłech, byłach, byli byście, była byś, byłach, bōłeś, miołeś, czytałaś, piōłeś.

Kfjotek, abo kwiotek?

Piszymy: kwiotek, świynto, bioły, piōntek, świat.

To je yno muster do pisanio. Godać idzie, a trza, tak jak sie u Was godo: kfjotek, śfjynto, bjoły, pjōntek.

Kogo je gańba?

Po ślōnsku gańba je (kogo? co?), a niy (kōmu? czymu?)

Frelka je gańba, jak synki za niōm wołajōm.

Mama je gańba, jak dziecko za fest wyrobio.

Kōmu trza przoć?

Po ślōnsku sie przaje (kōmu? czymu?, a niy (kogo? czego?)

Starzik ci przajōm, a ty starzikowi przajesz?

Jak frelka przaje synkowi, to mu możno do kusku.

Tak muszymy godać a pisać.

Godōmy a piszymy po ślōnsku: muszymy, jeżdżymy, jadymy, wożymy (ważymi i wozimy), wiezymy, proszczymy, czyszczymy, puszczymy, maszczymy, jadymy, idymy, lecymy, proszymy, grożymy, gaszymy, bierymy, pierymy, chodzymy, duszymy, mrożymy, tracymy, siedzymy.

11. Miała a sie śmioła, bo śmiała.

Godōmy a piszymy: mioł – miała, śmioł – śmiała (ôd śmieć co zrobić), groł – grała, godoł – godała, broł – brała, doł – dała, padoł – padala, proł – prała,

ale: grzoł – grzoła, śmioł sie – śmioła sie (ôd śmiych), przoł – przoła, stoł – stoła, loł – loła, kroł – kroła.

III. Rōżnice regijōnalne we pisaniu po ślōnsku

Jako mo być: „-nōnć“, abo „-nyć“?

Norma je „-nōnć“, ale dopszczalne we Rybnku je „-nyć“

Jo pisza: ciepnyć, legnyć, siednyć, stanyć, piznyć.

Suchać, abo słōchać?

Idzie godać a pisać dwojako, tak, jako sie u was godo:

Pisać idzie : suchać – słōchać, dugi – dłōgi, sużyć – słōżyć. pukać – płōkać.

Jo godōm a pisza: słōchać, dłōgi, słōżyć, płōkać, ale gupi, guchy, dugać, dubać.

Nudle, abo nugle?

Wiynkszość godo: nudle, nudelzupa, nudelkula, zdrzadło, zdrzadełko, ale jo ze Rybnika znōm: nugle, nugelzupa, nugelkula zgrzadło, zgrzadełko.

Grzmi, abo rzgmi?

Sōm taki słowa, kaj sōm literki przestawiōne, tōż idzie pisać, jako sie godo: przikopa – krzipopa, grzmi – rzgmi, grzmot – rzgmot.

Na kōniec

Mōmy mocka materyje po ślōnsku, kaj sie idzie podziwać a poczytać, dyć nigdy niy ma za tela tyj materyje, coby niy szło co jeszcze napisać. Sam sōm yno postyrkane roztomańte prawidła jynzyka ślōnskigo, a niy cołko materyjo. Kery chce sie dowiedzieć co wiyncyj, to se może wejzdrzeć do inkszych mōndrych ksiōnżek, ô kerych sam napisza na spodku. Dyć niy kożdy mo czas, abo mu se chce sztudyrować te mōndre ksiōnżki, tōż idzie wejzdrzeć sam a zapamiyntać chocioż pora z tych prawidłōw i tak pōmału poprawiać te nasze godani a pisani. Idzie tyż wejzdrzć do Dykcjōnorza Godki Ślōnskij, kaj znojdziecie roztomańte ślōnski słowa a jejich ôdmiana.

Skōnd uczyć sie godanio a pisanio po ślōnsku?

H.Jaroszewicz „Zasady pisowni języka śląskiego
R. Szyma „Jak pisać po ślōnsku”
M. Syniawa „Ślabikorz niy dlo bajtli“
PLS „Gōrnoślōnski ślabikorz“

S.Neblik, W.Orliński „Dykcjonorz Godki Ślōnskij„